Chân hay bị tê, mất cảm giác là tình trạng khá nhiều người từng trải qua, từ người trẻ đến người lớn tuổi. Có khi chỉ là do ngồi sai tư thế, nhưng cũng có lúc lại là dấu hiệu cảnh báo vấn đề sức khỏe tiềm ẩn. Vậy tê chân có nguy hiểm không và có thể liên quan đến những bệnh gì? Hiểu đúng nguyên nhân sẽ giúp bạn chủ động bảo vệ sức khỏe của mình.
1. Khi nào tê chân là bình thường, không đáng lo?
Tê chân là một triệu chứng rất phổ biến, có thể gặp ở mọi lứa tuổi. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp tê chân đều mang ý nghĩa bệnh lý.
1. Tê do tư thế hoặc chèn ép tạm thời
Tê sinh lý thường xuất hiện khi dây thần kinh hoặc mạch máu bị chèn ép trong thời gian ngắn. Cơ chế chính là sự gián đoạn tạm thời dẫn truyền xung động thần kinh hoặc giảm tưới máu cục bộ.
Các tình huống thường gặp:
– Ngồi bắt chéo chân trong thời gian dài.
– Ngồi xổm hoặc ngồi gập gối lâu.
– Nằm đè lên một chân khi ngủ.
– Giữ nguyên một tư thế quá lâu khi làm việc.
Cơ chế y khoa:
– Áp lực cơ học đè lên dây thần kinh ngoại biên, đặc biệt là thần kinh mác chung ở vùng đầu gối.
– Giảm lưu lượng máu tạm thời tới chi dưới.
– Sau khi thay đổi tư thế, dòng máu và dẫn truyền thần kinh được phục hồi, cảm giác trở lại bình thường.
Hiện tượng này còn được gọi là dị cảm thoáng qua do chèn ép.
2. Đặc điểm nhận biết tê sinh lý
Để xác định đây chỉ là hiện tượng tạm thời, cần lưu ý các đặc điểm sau:
– Xuất hiện nhanh, thường sau vài phút giữ tư thế bất lợi.
– Cảm giác kim châm, kiến bò, tê lan tỏa nhẹ.
– Hết trong vòng vài phút sau khi thay đổi tư thế.
– Không kèm đau dữ dội.
– Không yếu cơ, không mất khả năng vận động.
– Không tái diễn nhiều lần trong ngày nếu không có yếu tố chèn ép.
Nếu tê chân chỉ xuất hiện trong bối cảnh này và hồi phục hoàn toàn, người bệnh không cần quá lo lắng.
3. Cách xử trí đơn giản tại nhà
Trong trường hợp tê sinh lý, có thể áp dụng:
– Thay đổi tư thế ngay lập tức.
– Duỗi thẳng chân và cử động nhẹ nhàng các ngón chân.
– Xoa bóp nhẹ nhàng để kích thích tuần hoàn.
– Đi lại vài bước để phục hồi lưu thông máu.
Tuy nhiên, nếu tê chân tái diễn thường xuyên dù không có yếu tố tư thế rõ ràng, cần nghĩ đến nguyên nhân bệnh lý.
2. Tê chân có thể là dấu hiệu bệnh gì?
Khi tê chân xuất hiện kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc đi kèm các triệu chứng thần kinh khác, đây có thể là biểu hiện của một bệnh lý tiềm ẩn. Dưới đây là những nguyên nhân quan trọng cần được phân tích chuyên sâu.
1. Thoát vị đĩa đệm – chèn ép rễ thần kinh
Thoát vị đĩa đệm cột sống thắt lưng là nguyên nhân phổ biến gây tê chân ở người trưởng thành.
Cơ chế bệnh sinh
– Đĩa đệm gồm vòng sợi bên ngoài và nhân nhầy bên trong.
– Khi vòng sợi bị rách, nhân nhầy thoát ra ngoài.
– Khối thoát vị chèn ép vào rễ thần kinh, đặc biệt là rễ thần kinh tọa.
– Sự chèn ép gây viêm, phù nề và rối loạn dẫn truyền thần kinh.
Biểu hiện lâm sàng
– Đau thắt lưng, có thể âm ỉ hoặc dữ dội.
– Đau lan từ lưng xuống mông, mặt sau đùi, cẳng chân.
– Tê lan theo đường đi của dây thần kinh.
– Có thể kèm yếu cơ, giảm phản xạ gân xương.
– Trường hợp nặng có teo cơ hoặc hội chứng chùm đuôi ngựa.
Đối tượng nguy cơ
– Nhân viên văn phòng ngồi lâu.
– Người lao động mang vác nặng.
– Người thừa cân, béo phì.
– Người có tiền sử chấn thương cột sống.
Khi nào cần đi khám
– Đau và tê kéo dài hơn vài tuần.
– Tê kèm yếu cơ rõ rệt.
– Rối loạn tiểu tiện hoặc đại tiện.
– Đau tăng dần không đáp ứng thuốc giảm đau thông thường.
Chẩn đoán thường dựa vào thăm khám thần kinh và chụp MRI cột sống.
2. Bệnh lý thần kinh ngoại biên, đặc biệt ở người tiểu đường
Đây là nguyên nhân quan trọng nhưng thường bị bỏ sót trong giai đoạn đầu vì triệu chứng tiến triển âm thầm. Ở người tiểu đường, tình trạng tăng đường huyết kéo dài gây tổn thương hệ vi mạch nuôi dưỡng dây thần kinh, đồng thời làm tích tụ các sản phẩm chuyển hóa độc hại trong mô thần kinh.
Những thay đổi này dẫn đến thoái hóa sợi thần kinh cảm giác và rối loạn dẫn truyền xung động. Hậu quả là hình thành bệnh lý thần kinh ngoại biên mạn tính với biểu hiện tê bì hai chân tiến triển từ từ.
Đặc điểm điển hình
– Tê hai bàn chân đối xứng.
– Cảm giác như đang đi tất hoặc đeo găng.
– Mất cảm giác đau, nóng, lạnh.
– Có thể kèm bỏng rát, đau kiểu điện giật.
Nguy cơ nghiêm trọng
– Mất cảm giác bảo vệ khiến người bệnh không phát hiện vết thương.
– Loét bàn chân.
– Nhiễm trùng.
– Nguy cơ cắt cụt chi nếu không điều trị kịp thời.
Đối tượng nguy cơ
– Người mắc tiểu đường trên 5 năm.
– Người kiểm soát đường huyết kém.
– Người uống rượu nhiều.
– Người thiếu vitamin B.
Việc tầm soát định kỳ biến chứng thần kinh ở bệnh nhân tiểu đường là bắt buộc trong thực hành lâm sàng.
3. Thiếu máu não thoáng qua hoặc đột quỵ
Thiếu máu não thoáng qua hoặc đột quỵ là tình huống cấp cứu y khoa cần được xử trí ngay lập tức. Tình trạng này xảy ra khi mạch máu não bị tắc nghẽn do cục máu đông hoặc bị vỡ gây xuất huyết não, làm gián đoạn dòng máu nuôi dưỡng mô não. Khi vùng não phụ trách cảm giác và vận động bị giảm tưới máu đột ngột, người bệnh có thể xuất hiện tê một bên cơ thể, kèm yếu hoặc liệt chi.
Đây là dấu hiệu cảnh báo nguy cơ tổn thương não nghiêm trọng nếu không được can thiệp kịp thời.
Biểu hiện cảnh báo
– Tê đột ngột một bên cơ thể.
– Yếu hoặc liệt tay chân cùng bên.
– Méo miệng.
– Nói khó hoặc không nói được.
– Mất thăng bằng.
– Đau đầu dữ dội đột ngột.
Nếu các triệu chứng kéo dài dưới 24 giờ và tự hồi phục, có thể là cơn thiếu máu não thoáng qua. Tuy nhiên, đây là dấu hiệu báo trước đột quỵ thật sự.
Tầm quan trọng của “giờ vàng”
– Trong vòng 3 đến 4,5 giờ đầu, có thể dùng thuốc tiêu sợi huyết.
– Trì hoãn điều trị làm tăng nguy cơ tử vong và tàn phế vĩnh viễn.
Khi xuất hiện tê chân kèm bất kỳ triệu chứng thần kinh trung ương nào, cần gọi cấp cứu ngay lập tức.
4. Thiếu vitamin nhóm B
Vitamin B1, B6 và đặc biệt là B12 giữ vai trò thiết yếu trong chuyển hóa tế bào thần kinh và duy trì tính toàn vẹn của bao myelin – lớp vỏ bảo vệ sợi thần kinh. Khi cơ thể thiếu các vitamin này, bao myelin có thể bị thoái hóa hoặc tổn thương, làm giảm tốc độ và hiệu quả dẫn truyền xung động thần kinh. Hậu quả là xuất hiện các triệu chứng như tê bì, châm chích hoặc giảm cảm giác ở hai chân, thường mang tính đối xứng và tiến triển từ từ.
Triệu chứng
– Tê hai chân đối xứng.
– Cảm giác châm chích.
– Mệt mỏi, suy nhược.
– Có thể thiếu máu hồng cầu to trong thiếu B12.
Đối tượng nguy cơ
– Người ăn chay trường không bổ sung B12.
– Người suy dinh dưỡng.
– Người có bệnh dạ dày, cắt dạ dày.
– Người cao tuổi.
Xét nghiệm máu có thể xác định mức vitamin B12 và tình trạng thiếu máu.
5. Rối loạn tuần hoàn và suy giãn tĩnh mạch
Tê chân không chỉ do tổn thương thần kinh mà còn có thể liên quan đến tuần hoàn kém, đặc biệt là tình trạng ứ đọng máu tĩnh mạch ở chi dưới. Khi máu lưu thông không hiệu quả, mô bị giảm cung cấp oxy và dễ hình thành phù nề. Sự phù nề này có thể chèn ép các sợi thần kinh nhỏ, làm rối loạn dẫn truyền cảm giác. Kết quả là người bệnh xuất hiện cảm giác tê, nặng chân hoặc châm chích, nhất là sau khi đứng hoặc ngồi lâu.
Triệu chứng gợi ý
– Nặng chân vào cuối ngày.
– Phù cổ chân.
– Chuột rút ban đêm.
– Tĩnh mạch nổi ngoằn ngoèo.
Đối tượng nguy cơ
– Người đứng lâu.
– Phụ nữ mang thai hoặc sau sinh.
– Người béo phì.
– Người ít vận động.
Siêu âm Doppler mạch máu giúp đánh giá mức độ suy tĩnh mạch.
6. Các nguyên nhân ít gặp nhưng nghiêm trọng
Trong một số trường hợp, tê chân có thể liên quan đến bệnh lý thần kinh trung ương hoặc tủy sống.
U tủy sống
– Khối u chèn ép tủy.
– Tê lan từ chân lên.
– Yếu hai chân.
– Rối loạn tiểu tiện.
Bệnh đa xơ cứng
– Bệnh tự miễn phá hủy bao myelin thần kinh trung ương.
– Tê từng đợt.
– Rối loạn thị giác.
– Yếu cơ.
Nhiễm trùng thần kinh
– Lao cột sống.
– Áp xe ngoài màng cứng.
– Viêm tủy.
Bệnh tự miễn
– Lupus ban đỏ hệ thống.
– Hội chứng Guillain-Barré.
Những nguyên nhân này tuy hiếm nhưng cần được nghĩ đến khi triệu chứng tiến triển nhanh hoặc kèm dấu hiệu toàn thân.
Tê chân là triệu chứng có thể dao động từ hiện tượng sinh lý đơn giản đến dấu hiệu của bệnh lý nghiêm trọng. Việc đánh giá cần dựa vào:
– Thời gian xuất hiện.
– Tính chất đối xứng hay một bên.
– Có kèm yếu cơ hay không.
– Có triệu chứng thần kinh trung ương hay không.
– Có bệnh nền như tiểu đường, tăng huyết áp.
Người bệnh không nên chủ quan khi tê chân kéo dài, tái diễn nhiều lần hoặc đi kèm các biểu hiện bất thường khác. Việc thăm khám sớm giúp chẩn đoán nguyên nhân và phòng ngừa biến chứng lâu dài.
